28- Wergera ji tpn ereb: Zeynelabidn Zinar

AGAHDAR:
Eger jiyan berdewam be, erxa dinyay j ger berep? here ?ntiya vjeya kurd ku ber bi asoyeke bdaw ve bibeze, hing p re huner kana ziman kurd j her ku bie ge?tir rewantir dibe; her rojeke ku derbas dibe j, bi xwe re berhemeke kurd ya kevnar derdixe qad v ziman kmxist di jiyan de ?ntir giyanbex? dike.

Ew berhemn ku bi saln dirj di hovt bi mexoftiya hovane ku hatibne badankirin, herweha ku di bin cilika bdengiy de j hatibne temirandin, niha bi brewertiya mejiyn dilovan, xwe ji gend gemara destqirjan dadiweribnin, xwe paqij aram didrnin hd-hd bi germiya t?k trjn nijad, derdikevin hol prg mirovahiy dibin, bi awayek njen xwe ji bo xwendevann bi rmet, vegrana lengertiya xm nijad j amadety dikin.

Bguman yek ji wan berhemn hja nirxdar ku ev e bi deh salan e, di bin wargeha bindestiy de temart mab, Dwana ?x Hesb Axtep ye ku niha bi alfabeya Latn p?k? xwendevann ziman kurd bye.

?x Hesb Axtep di 1301 Rom (di 1885 Zayn) de, li Axtepeya girday bi qeza inara Amed ve, hatiye dinyay, di 1947an de j, li inara Amed ye ber dilovaniya Xwed. Niha ew li goristana ?x Hesen Nran ku li gund Axtepey ye, di wargeha xwe ya sermed de dimne.

Hesb gorbihi?t, kur ?x Mihemed Can, birazy ?x Evdirehman Axtep neviy ?x Hesen Nran ye. ?x Mihemed Behed ?x Mihemed Munr j birayn w bne.

Hesb j, di zarktiya xwe de, mna zarkn malbatn bawermend, p? li ba bav xwe ?x Mihemed Can dest bi xwendina ol kiriye her ku berejor ye, li Medreseya navdar ya Axtepey li ba mam xwe ?x Evdirehman Axtep xwendiye, heta ku Xwendina Rz kuta kiriye destrnameya (caze) xwendin ya Xelfetiya Rika Nex?enb wergirtine.

?x Hesb bi zanatiya xwe, li herm navdeng dab. Gelek gotinn derdem bi xeysetine pakdar li ser w hatine gotin. Herweha ew mirovek zrek, tgiha?t ji bo areserkirin lihevrastina gel? genge?eyn xelk, qabiliyeteke zde l hebye. Ji ber hind xatir w j her li w gor dihate girtin rz rawestin j re dihate n?andan.

Dibjin ku rojek nqa?eke mezin ketiye nava s zanayn ol yn navdar ku li herm bne. Yek ji wan ?x Ehmed ?or?ub, yek seyday navdar Mele Evdilsemed Bar y din j seyday hja Mele Hesen Tavik bye. Ew nqa? her ku ye, gurrtir alavdar bye. ?x Ehmed p?niyar kiriye ku ?x Hesb Axtep bibe dadwer wan biryar bide ka k ji wan ya rast dibje. Herdu zanayn din, ew p?niyar pejirandine hers rabne ne Axtepey, bne mvan ?x Hesb, mesela xwe j re gotine daxwaz j kirine ku ew dadwert di navbera wan de bike. L ?x Hesb, xwe spartiye Toreya Kurd daxwaza wan er nekiriye, ji ber ku ew mazrvan bye ev hers zanayn dozdar j mvann w bne; gotiye ku nabe mazrvan di mala xwe de emr ferman bide mvann xwe. L bel ev hers melayn Kurd, ?x Hesb haydar kirine ku
her devern welt mala rew?enbr zanayan e, ji ber hind ew b gav in ku biryara rastiy bidin bibjin. Li ser w gotin, ?x Hesb j naar maye li wan guhdar kiriye, pi?tre diyar kiriye ku rastiya mesel di destn Mele Evdilsemed Bar de ye. Pi?tre ew du zanayn ol yn din, biryara ?x Hesb er kirine diyar kirine ku ti?tek ew bibjin d tune.

Li Kurdistan di demn bihur de hin zanayn ol hebne ku ten wek ?x, hin wek mele hinek j hem wek ?x hem j wek mele dihatin binavkirin. Ev kesn ji babeta dawiy, di nava xelk de wek Mel Dozdeilm dihatin binavkirin. car ?x Hesb, ji ?xantiy zdetir, melayek tr zana dagirt j bye herweha meletiya fexr j kiriye. Ha ji ber v yeka w, dewlet j ew ji birina le?kertiy bmaf kiriye.

Bguman navdeng ?x Hesb pir belav bye. Heta wisa ku d bala kesn ne ji na rew?enbran j k?aye ser. Li gor gotinan, di w dem de yek bi nav Zat Sungur hebye ku srbaz dikir. car end kesn ji hin malbatn xuyan yn Amed, kesn wek ?erf Ulug, Osman Ocak, Sidki Taranci Nedm Pirin, daxwaz ji ?x Hesb kirine ku ew j bi wan re were da herin tema?e li y srbaz bikin. ?x Hesb j daxwaza wan nedehfandiye bi wan re ye tema?ay. L dema y srbaz derketiye ser dik dest p kiriye, hema ji ned ve rawestiyaye nekariye srbaztiy bike, mat heyrir maye. Pi?tre ber xwe daye tema?evanan gotiye: Gel tema?evanan, ev srbaziya ku ez dikin, ten ji bo derxistina nan min e. L diyar e ku zanayek mezin di nava we de rni?tiye min girbest kiriye. W hem srbaztiya min rxandiye, ez niha nema karim ti?tek bikin. L ez hv dikim ku ew zana k be, bila min serbest bike. Dema ku y srbaz ev gotin gotiye, ?x Hesb hema ji ?na xwe rabye ji xana srbaztiy derketiye ye derva. Pi?tre tema?evanan zaniye ku y srbaz girbest kiriye, ?x Hesb e.

Ji xwendin zann zdetir, ?x Hesb rmeteke mezin daye pirtkan pirtkxaneya xwe pir dewlemend kiriye. Li gor t gotin, di pirtkxaneya w de bi hezaran pirtkn cih hebne. L mixabin pi?t ku brewern berpirsyar n zann zanistiy berpirsyartiya xwe bi cih neanne zexta Le?kern Komar j li ser berhemn zanist xasma yn kurd devern kurdewariy zdetir bye, berhemn pirtkxaneya ?x nemir j taromar bne, gelek ji wan hatine ?ewitandin tune bne.


?x Hesb gelek dilovan, alkirox, mirovperwer mafhez bye. Ew hertim ye hewara kesn jirket alkariya wan kiriye. Dema hin kes diketin tengasiy mal xwe danne ber firotan, w nedihi?tiye ku ew maln xwe nvbiha bifiro?in. ?x digote xelk: K v mal bikire, xr j nabne pere bi deyn dida kesn wisa, yan ji wan re dida peydakirin.

Di wan demn nexwe?iya ?x Hesb yn dawiy de ku ew di livna mirin de li mala xwe ya li inar bye, hin dostn w yn ji maqln Diyarbekir, wek Sidq Taranc, ?eref Ulug, Nedm Pirini Dr. Mehmd Buyuksoy ne serdan Dr. Mehmd j ?x bereav kiriye. Pi?t lnrna Doktor, ?x Hesb ji kur xwe Heyder pirsiye: Ev mvan hatine i? Kur ?x gotiye bav xwe: Van doktor aniye, da te xwe? bikin! ?x j xwe bi xwe v gotina ku nay jibrkirin gotiye: Bingeh ye. Ma w dwaran binex?nin? ?eref Ulug, dema v gotina ?x Hesb ji Heyder kur w bihztiye, ber xwe daye ?x Hesb weha gotiye w: Ne bereday ye ku ji te re gotine Zat Mezin.

Ber ku ev Zat Mezin koa dawn kiriye, bang herdu kurn xwe kiriye weha gotiye wan: Min pere bi deyn daye pir kesan. L min ew pere li wan helal kiriye. Pi?t mirina min, hn doz li kes nekin ti?tekji wan nexwazin.

Bguman zanat, ne ten di xwendin zanistiy de ye. Herweha ?x Hesb di leyztina Setrenc de j, xwediy hunereke mezin bye kes ew bindest nekiriye. Ez bi xwe j didevan im ku li ser leyztina bi Setrenc, gotineke mam ?afi heye ku hertim di Medreseya Kurd de dihate gotin, ango mam ?afi Setrenc ji peyrewn xwe re rewa draye.

?x Hesb Axtep xwe ji pwerhatiya malbata ?x Hesen Nran ku nivsandina bi ziman kurd ji xwe re kiriye pgira sereke, bpar nehi?tiye s pirtk bi zimn kurd nusxeyek j bi destn xwe ji ber Dwana Melay Cizr nivsiye. Nav pirtkeka w Simbil bye, l me nezan ku ew pirtk pex?an yan helbest bye. Her du pirtkn din j wek Dwann Helbest bne. L sed mixabin dwaneke w pirtka w ya bi nav Simbil, di 1971 (dara Le?ker) de, bi dest le?kern dewlet hatine ?ewitandin. Sed mixabin heta niha j nusxeyn wan herdu pirtkn ?ewit, li deverek nehatine dtin. Ev berhema ku min ew ji elfbtka ereb veguhaztiye Alfabeya Latn ku di nava xelk de bi nav Dwana Hasb hatiye nasn j, wek ?ansek xudkdar ji ?ewitandin rizgar bye va ye bi alfabeya Latn p?k? xwebndevann Kurd bye.

Ev nusxeya Dwana ?x Hesb ya bi tpn ereb ku min ew veguhaziye alfabeya Latn, destxeta Mele Zeynulabidn Amed ye ku w li ber nusxeya ku ji aliy ?x Esker ve hatiye nivsandin nivsiye, ewa ku gotiye: Bi ewn tewfqa lah, temam b nivsandina ev dwana ?eyx Hesb kur ?eyx Muhemed Can, kur ?eyx Hesen Nran, Aqtep, Xuda muqedes bike esrar wan. Li ser dest Zeynelabidn Amid di sala 1427 Hicr, we 2007 Mlad, ji ber nusxa ?eyx Muhemed Esker rehma Xuda l bit ku nivsandib di tarxa 23 Remezan 1966 H. we 30 Temz 1963 Rom. (Diyar e Mele Zeynelabidn Amed ev tarxa 1966 Hicr 1963 Rom ku nivsiye ?a? in, w rastiya wan 1366 Hicr 1363 Rom be.)

?x Esker j derheq nusxeya xwe de gotiye ku w ev nusxe Li ber Dwana musenif (?x Hesb) hatiye teshhkirin. tarx j ev nivsiye: 21-4-1949 Mlad.
Yani du sal pi?t wefata ?x Hesb, ?x Esker nusxeyek ji ber Dwana Hesb nivsiye.

?x Hesb Axtep, pi?t rxandina ?ore?a Netewey Kurd a bi serokatiya ?x Sed Pran (1925), ji aliy Dewleta Tirk ve, tev ?x Mihemed Kerbela y kurmam xwe hatiye sirgnkirin. Ev herdu pismamn mrxasn vjeya kurd, bi qas salek li bajar U?aqa Tirky hatine hi?tin, pi?tre Dewlet ew hinartine bajar Eden. Di 1928an de, dewlet destr ji bo mehek daye wan ku herim Amed. L pi?tre, ew d venegeriyane cih sirgn.

?x Hesb Axtep, pi?t ku ji sirgn vegeriyaye, d xwe bi binivsandina ziman kurd ?xantiya Rika Nex?ebend ve mijl nekiriye; xwe xistiye ?f gundiyan bi cot andiniy ve mijl bye. Di demn dawn yn jiyana xwe de j, bi malt ye li bajarok inar bi cih bye. Di demn daw de, n hatina ?x Hesb a bajar Amed j pir zde bye bi gelek kesn xuyan re tkil daniye. Yek ji wan j, Celal Guzelses Amed bye. car Guzelses hunermend tirkbj, helbestn ?x Hesb kurdbj wergerandine ziman tirk b ku mirov zanibe ew yn ?x Hesb in, li ser nav xwe wek stiran gotine.

Roja 23 08 2008, saet 13.00, min li bajarkok Qeremursela Kocaeliy/Tirkiye, dest bi tpguhaztina v pirtk kiriye di 12 09 2008an de, li Stockholma paytexta Swd j kuta kiriye.

Di ser navbira be?n cuda yn helbestan de, nvsa hey wek We leh eydda ango ha j re dsa hevok bi ziman ereb hatiye tekrarkirin. L min di ?na wan de wek BE? 1 heta navbira 94an bi BE? 94 destn?an kiriye ji her navbirek re sernavek, ji malika p? wergirtiye li ser helbest bi cih kiriye. Wek mnak: Sernav be?a p? weha ye: BULBUL F?KRA D?L JAR.

Di v Dwan de 94 be?, 1.235 malik(n durz), 318 malikn arne, 30.130 peyv, 113.635 tp 6.000 rz hene ku her yek ji van, bi naveroka xwe pir dewlemend, babetekcih bi tewrek xwe? hatiye honandin. Herweha kitejimar qafiyeya wan j, bi rkpk hatiye lihevrastkirin. L piraniya helbestan, bi giran li ser evn mey hatine ristin. Bi k?mend xwe?rewantiya xwe j, vneke zde derxistine hole.

?x nemir di dawiya helbestn xwe de, nav xwe wek Hesb, hindik caran j Hesb bi kar aniye. L di dawiya du-s be?an de nav nehatiye bikarann. Nivsendey w Mele Zeynulabidin Amed gotiye ku Ev temam neb hew me peyda kir, yazox. Diyarbekir 2007 Mlad. Diyar e ku helbestn v dwan belawela bne pi?tre hatine berhevkirin di yek cild de hatine nivsandin.

Dema min tpguhaztina v pirtk kiriye, min yeko yeko kiteyn malikan jimartine. Jimara rzn her be?ek ger bi end kiteyan be, min ew li tbiniya destpka eyn be? weha daye kif?kirin: BE? 1* li tbiniy: * K?ana helbestn v be?, bi yazdeh kiteyan e.

Diyar e ku piraniya klaskn kurd, bi k?, nikl, qafiye kitejmar in. Dema yek kiteyeke ten j, eger ji rzek km bbe, kulek di xwendina w de diyar dibe. can i rza ku kite j km bbin, eger ew rz bi end kiteyan be, min li dawiya w rz reqema jimara kiteyn hey nivsiye. Wek mnak: Malikn BE? 5, bi 15 kiteyan in. L di hin rzan de kmas bye. Wek mnak, malika heftan, di rza ewil de 14 kite hene. car ji bo pagahdarbna xwendevana, min rzn kmkite weha destn?an kirine:
...
Rze elmas ser eniya kevri berraq saf - 14
Xwe? telal w dikin ba boy kafr gulab
...

Diyar e ku di klaskn kurd de peyvn biyan hene, saxma yn ereb faris. Min ferhengek j kiriye li pa?iya pirtk bi cih kiriye, da hsan ji bo xwendevan bibe.


Gelek caran di pirtk de peyvika dest bi away des hatiye bikarann. Wek mnak ev malika di be?a 2an de: Ger me bino?a badeyek/ Dsa ji des ?ehzadeyek.

Hin caran peyvika ez j, bi reng e hatiye bikarann. Wek mnak, ev nvmalika di be?a 83an de: B sahib kes, e mame der ol.

Di pirtk de daeka ya ku di nava hevokan de tkiliya peyvan bi hevdu ve dide kirin, di hin cihan de, ten ji bo ku nikla helbest ne?ik, yan j ji bo jimara kiteyan zde nebe, bi away w, hin caran we, hin caran j di ?na y de y hatiye nivsandin. Wek mnak:
- BE? 2: tne baz y ken.
- BE? 10: Mulk dunyay we ma fha dihje b guman
- BE? 15: Wek qequns bi elhan terane bte nexme w saz

?x Hesb di be?a 70, malika her dawn de gotiye: Ya lah Aqtepa me Cezre ?razi ke! Ango gotiye: Ya Xwed, tu gund me Axtepey di zanist helbest de bik wek Cizra Botan ku war Melay Cizr ye bik mna ?raz ku war Hafiz ?raz ye.

?x nemir, hin helbestn xwe wek devoka Botan Behdnan nivsiye di malikeka be?a 72an de weha gotiye: Kes nema bteve, saq bne bade zbez.

Gelek peyvn wek tpa i, , , u ku di nav de hene, hin caran wek pir, hin caran j wek pur hatine nivsandin. Be?a 72an, di v nvmalika han de weha gotiye: ?a? im pir t heye ferq, leb li k, mercan li k?

Ji xwe bguman e ku di nivsarn bi elfbtika ereb de, hin bjeyn kurd hene ku nayn fmkirin, ten mirov di nava hevok de fm dike ku wate i ye. Wek mnak, bjeya pra ji kaltiy pra ku du roj ber bye, ten bi naveroka helbest t fmkirin ku i ye.

Di nivsa bi tpn ereb de peyvikn wek na, sma, meyxane, xumxane, pejmurde, qail ku di wan de du tpn dengdar hatine ber hevdu, di nivsandina bi tpn Latn de, tipa y, ketiye navbera wan bi v reng han hatine nivsandin: nay, smay, meyxaney, xumxaney, pejmurdey, qayil.

Dsa di nivsa bi tpn ereb de peyvika ger hin caran wek gere, geri ger hatine nivsandin.

Gelek caran di helbestan de dema peyveke kurd hatiye, eyn bi wateya w peyva kurd, peyveke faris yan yeke ereb j hatiye bikarann. Wek mnak ev nvmalika di be?a 28an de: Wer nezer de ez heraret bye eyn tendr da?. ku ev peyvika da?, di faris de, nav tendr ye.

?x Hesb di be?a 18an de, malika duyemn ji dawiy ve, xwe di gelek r dirban de, daye ser riya mam xwe ?x Evdirehman Axtep bi v nvmalik j weha gotiye: Peyrew Rh* me ender menhec resm terq.

Di v payiza 2008an de, xebata min pir zde li ser veguhaztina tpn v pirtka ?x Hesb bye. Ji ber ku i dema berhemeke klask tkeve destn min, ez hem kar xwe radiwestnim li ser kar dikim heta ku bi ztirn dem tpguhaztina w klask temam dikin ji bo apkirin amade dikim.

Spas ji bo hja ?x ?afi Axtep ku gelek agahdar li ser ?x Hesb nemir dane min.

Bguman di karn min n wisa bi lezbez de, km kas j dibin. L ev xebata min r ji bo xwendevann nenasn tpn ereb vedike, herweha dibe alkar da lkolner kurdolog lkolnn xwe berdewam bikin. Bi umda ku w ev berhem sd bigehne ziman kurd, wek pirtk j w cih xwe di Pirtkxaneya Kurdistan de bigre, hing westandina min p re emeka min t de, w bo min vegrin wek kf, ?ad bexteweriy. Bila giyana pak a ?x Hesb Axtep j her ?ad bextewer be...